Aİ-nin Ukraynanın dirçəldilmiş müdafiə sənayesinə təqribən 440 milyon dollar töhfə verməsi qərarı blokun Rusiyanın qonşusuna qarşı müharibəsinə yanaşmasında əsas dəyişikliyi göstərir, eyni zamanda Aİ-nin müdafiə sektorunun silah və sursat istehsalındakı çatışmazlıqlarını ifşa edir.
Aİ-nin töhfəsi Rusiyanın Qərbdə dondurulmuş aktivlərindən əldə edilən gəlirdən əldə ediləcək. Maliyyə Danimarka hökuməti tərəfindən verilən təxminən 190 milyon dollara əlavə olaraq təqdim edilir.
Avropa və təbii ki, ABŞ Ukraynaya özündən qat-qat böyük olan Rusiyaya qarşı mübarizədə kömək etmək üçün ona milyardlarla dollar dəyərində silah göndərərkən, uzun müddətdir daha az münaqişə ilə beynəlxalq arenaya yönəlmiş milli müdafiə sənayeləri Ukraynanın tələbini ödəmək üçün mübarizə aparır.
Avropanın kifayət qədər gücü yoxdur
Məsələnin həssaslığına görə adının açıqlanmasını istəməyən avropalı diplomat deyib: “Düşünürəm ki, Avropanın Ukraynanın ehtiyac duyduğu silahları istehsal etmə qabiliyyətinə malik olmadığı və ən asan yolun ukraynalıların bunu özlərinin etməsi olduğu anlaşıldı. Əgər ukraynalıların materialları və pulları olsa, özləri bunu daha tez edə bilərlər”.
“German Marshall Fund”un Brüssel ofisinin rəhbəri Yan Lesser bildirib ki, Ukraynanın müdafiə sənayesinə investisiya qoyuluşu daha çox çeviklik təmin edir və Ukraynaya daha qısa müddətdə daha çox imkan verir. Ancaq Lesser qeyd edib: “Bunların heç birinin Ukraynaya Qərb istehsalı silahların irimiqyaslı tədarükünün yerini almayacağını bildirmək əhəmiyyətlidir”.
Lesser sözlərinə davam edərək deyib: “Əsas məsələ Ukraynanın Qərb müdafiə sənayesi tədarük zəncirlərinə tədricən inteqrasiya edilməsidir”.
Avropa liderləri Trampın ikinci prezidentliyinə, ABŞ-nin dəstəyinin azalmasına və öz ölkələrindəki müəyyən qədər ictimai yorğunluğa hazırlaşarkən, Ukrayna ilə müdafiə sahəsində əməkdaşlığı artırıblar və davam edən müharibə şəraitində yardımın maliyyələşdirilməsini davam etdirməyə çalışıblar.
Ukrayna müdafiə sənayesinin inkişafı
Ukraynanın müdafiə sənayesi müharibənin əvvəlində böyük həcmlərdə maliyyələşmənin öhdəsindən gələ biləcək vəziyyətdə deyildi. Lakin Baş nazir Denis Şmıqal Ukraynanın müdafiə sənayesinə həsr olunmuş Beynəlxalq Müdafiə Sənayesi Forumunda bildirib ki, ölkə 2023-cü ilə qədər silah istehsalını üç dəfə, bu ilin ilk səkkiz ayında isə bu rəqəmi iki dəfə artırıb.
Müdafiə naziri Rüstəm Umerov bildirib ki, bu il ölkənin silah sənayesinə 4 milyard dollara yaxın vəsait ayrılıb. İqtisadiyyat naziri Yuliya Sviridenko bildirib ki, Ukraynanın müdafiə sektoru 10-12 milyard dollar dəyərində daha çox istehsal gücünə malikdir.
Məsələnin həssaslığına görə adının açıqlanmasını istəməyən bir avropalı rəsmi deyib ki, Ukraynanın tərəfdaşlarının maliyyələşdirməsi pulun miqdarı baxımından deyil, dövlət pullarının Ukraynanın müdafiə sənayesinə yatırılması ideyası baxımından əlamətdar hadisədir. Rəsmi bildirib ki, pul raketlərin, Pilotsuz Uçuş Aparatlarının (PUA) və digər dərin zərbə silahlarının istehsalına yönəldiləcək.
Ukrayna Rusiyaya qarşı müharibəsində daha çox uzun mənzilli zərbə imkanları əldə etmək üçün səylə çalışır və ABŞ Rusiyanı qəzəbləndirmək qorxusundan tədarük etdiyi silahların bu şəkildə istifadəsinə icazə vermir. Prezident Volodimir Zelenski bildirib ki, ölkə indi öz ballistik raketlərini inkişaf etdirir. Rəsmi qeyd edib ki, Ukraynanın müdafiə sənayesinə daxil olan pullar tezliklə sürətlə arta bilər.
Ancaq xarici pullarla belə, Ukraynanın müdafiə sənayesi hələ də dünyanın aparıcı silah istehsalçılarından biri olan Rusiyanın istehsalı ilə rəqabət aparmaq fikrindən çox uzaqdır. Vaşinqtonda yerləşən “Institute for the Study of War” açıqladığı hesabatda bildirib: “Ukraynanın Rusiya təcavüzündən müdafiə olunması və hazırda Rusiya qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş strateji əhəmiyyətə malik əraziləri azad etməsi üçün yaxın bir neçə il ərzində Qərbin əhəmiyyətli yardımına ehtiyacı var”.
Ukrayna və Rusiyanın istehsal həcmi
Bəzi müdafiə sektorlarında artıq böyük artım müşahidə olunur. Zelenski bildirib ki, Ukrayna bu il təxminən 1,5 milyon PUA istehsal etmək yolundadır və daha 2,5 milyon PUA istehsal etmək gücündədir. Niderland da bildirib ki, Ukrayna üçün qabaqcıl PUA-ların hazırlanmasına 440 milyon dollar sərmayə qoyub.
Buna cavab olaraq Rusiya prezidenti Vladimir Putin ötən ay Rusiyanın bu il 1,4 milyon PUA istehsal edəcəyini deyib. PUA-lar Ukrayna və Rusiyanın arsenallarının əsas komponentinə çevrilib və hər iki tərəf PUA-lardan cəbhə xəttində geniş şəkildə istifadə edərək, onları bir-birinin hərbi obyektlərinə və infrastrukturuna qarşı dalğalar şəklində tətbiq edir.
Amma ümumilikdə Ukraynaya sürətli bir şəkildə silah və sursat lazımdır. Ukrayna qüvvələri Rusiyanın Kursk bölgəsinə doğru irəliləyərkən, başqa yerlərdə ərazi itirməkdə davam edir. Hərbi qulluqçular bildiriblər ki, ötən həftə Ukrayna qoşunları şərqdəki Vuqledar şəhərindən geri çəkilmək məcburiyyətində qalıblar, bu, şəxsi heyət və texnika çatışmazlığı, eləcə də təkmilləşdirilmiş Rusiya taktikasının nəticəsidir.
Danimarka 630 milyon dollarlıq Danimarka və Aİ maliyyəsini iyun ayında barəsində razılaşma əldə edilən, Qərbdən gələn pulun Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin hal-hazırda silah istehsalçıları ilə imzaladığı müqavilələrin qiymətini ödədiyi və ukraynalıların ehtiyac duyulanlara prioritet verməsinə imkan verən tənzimləmə olan “Danimarka modeli” vasitəsilə idarə edəcək.
Danimarkada həyata keçirilən pilot layihə çərçivəsində Ukrayna istehsalı olan 18 ədəd 155 mm çaplı “Bohdana” haubitsası istehsal edilib ki, bu da Ukraynanın Rusiya qüvvələri üzərində ciddi üstünlüyə malik olduğu cəbhə müharibəsinə mühüm töhfə verəcək.
Danimarka Müdafiə Nazirliyində Ukrayna komandasına rəhbərlik edən Dennis Virkelyst müdafiə sənayesi konfransında deyib ki, onlar tərəfindən silahların harada istifadə oluna biləcəyini məhdudlaşdıran heç bir “qırmızı xətt” olmayacaq. Virkelyst qeyd edib: “Danimarka və Aİ bütün dünyaya Moskvanın gözlənilməz gəlirlərini Rusiyanın dərinliklərinə qaytarılan silahlarla necə səmərəli xərclədiyimizi göstərə biləcək”.
Aİ-nin yardımı may ayında təsdiqlənən və Aİ üzvlərinə Ukraynaya silah satın almaları üçün pul təmin edən Avropa Sülh Fondu vasitəsilə idarə edilən, Rusiyanın dondurulmuş aktivlərindən əldə edilən gəlirlərdən alınan 1,5 milyard dollarlıq daha böyük paketin bir hissəsidir. Aİ-nin icra orqanı Ukraynaya Rusiyanın dondurulmuş aktivlərindən əldə edilən gəlirlə dəstəklənən 38 milyard dollara qədər kredit verməyi planlaşdırdığını açıqlayıb.
Aİ planı Vaşinqton və G7 ilə birgə təşəbbüsün dalana dirənməsindən sonra ortaya çıxıb. Müvəqqəti həll bloka ABŞ-nin iştirakı olmadan ilkin olaraq irəliləməyə imkan verə və ABŞ rəsmilərinin axtardığı təminatlara mane olan Moskvaya dost Macarıstandan veto qoyma təhlükəsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Avqust ayında Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov Rusiyanın dondurulmuş aktivlərinin və mənfəətinin istifadəsini “oğurluq” adlandırıb.
Müharibədən sonrakı planlar
Nəhayət, Ukrayna rəsmiləri ümid edirlər ki, öz ehtiyacları qarşılandıqdan sonra ölkə əsas silah ixracatçısına çevriləcək. Ukraynanın müdafiə şirkətəri konfrans zamanı Qərb şirkətləri ilə PUA-ların və döyüş sursatlarının birgə istehsalına və Qərb texnikası üçün təmir sexlərinin yaradılmasına imkan verən bir sıra müqavilələr imzalayıb.
Ukrayna şirkətləri ilə işləmək xarici müdafiə şirkətlərinə aktiv münaqişə şəraitində məhsullarını modernləşdirmək və sınaqdan keçirmək imkanı kimi aydın üstünlüklər verir. Ukrayna artıq Almaniyanın “Rheinmetall” şirkəti və Kiyevdə ofis açan Fransa-Almaniya silah qrupu KNDS kimi əsas müdafiə oyunçuları ilə ilk müqavilələri imzalayıb.
KNDS cəbhə xəttində çox ehtiyac duyulan və hazırda Ukrayna tərəfindən az miqdarda istehsal olunan NATO standartlarına uyğun 155 mm-lik mərmiləri Ukrayna sənayesi ilə birlikdə istehsal etmək üçün müqavilə imzalayan bir neçə Qərb şirkətindən biridir.
Umerov konfransa toplaşan beynəlxalq müdafiə sənayesi rəhbərlərinə ölkəyə investisiya yatırmaq üçün birbaşa müraciət edib: “Sizinlə birgə təşəbbüslərdə olmaqdan, birgə sərmayə qoymaqdan çox məmnun olarıq, çünki azad dünyanın ... tərəfdaşları və müttəfiqləri olmaq istəyirik”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
